آرامش ظاهری بیماری که روی تخت دراز کشیده، گاهی فریبندهترین تصویر دنیاست. زیر آن ملحفه سفید، جنگی خاموش بین جاذبه زمین، استخوانها و بافت نرم پوست در جریان است. بسیاری از خانوادهها با خرید تخت بیمارستانی لگن خور، نفس راحتی میکشند؛ چرا که مشکل بزرگ جابجایی بیمار برای اجابت مزاج حل شده است. اما دقیقاً همینجاست که یک «پارادوکس خطرناک» شکل میگیرد. آیا ابزاری که برای بهداشت و راحتی خریدهاید، میتواند به دشمن شماره یک پوست بیمار تبدیل شود؟
پاسخ کوتاه و تلخ این است: بله، اگر قلِقهایش را ندانید.
تختهای لگندار (Sanitary Beds) مانند شمشیر دو لبهاند. از یک سو با حذف نیاز به لگنگذاری دستی و جابجاییهای دردناک، ریسک سایش پوست را کم میکنند؛ اما از سوی دیگر، وجود یک حفره مکانیکی در وسط بستر خواب، پیوستگی سطح اتکا را از بین میبرد. من در دو دهه تجربهام با بیماران ضایعه نخاعی و سالمندان، بارها دیدهام که زخمهای عمیق ناحیه ساکروم (استخوان خاجی) دقیقاً از لبههای همین دریچه لگن شروع شدهاند. بیایید بدون تعارف و با نگاهی مهندسی-پزشکی، ببینیم چطور میتوانیم از این تختها استفاده کنیم، بدون اینکه پوستی خراش بردارد.
آناتومی حفره لگن و فشار وارده بر ناحیه ساکروم
وقتی فردی روی یک سطح صاف میخوابد، فشار بدن پخش میشود. اما وقتی روی تختی میخوابد که وسطش یک دایره یا بیضی برش خورده (حتی وقتی دریچه بسته است)، داستان تغییر میکند. مکانیزم دریچه تختهای لگنخور، معمولاً کمی سفتتر از بقیه تشک است یا درزهای میکروسکوپی دارد.
خطر اصلی زمانی است که دریچه باز میشود. در این حالت، ناحیه لگن و باسن بیمار عملاً روی هوا معلق است و تمام فشار وزن تنه، روی لبههای دایره متمرکز میشود. این همان “اثر رینگ” است.
فیزیک ماجرا ساده اما بیرحم است: فشار = نیرو تقسیم بر سطح. وقتی سطح تماس را با ایجاد حفره کم میکنید، فشار روی بافتهای اطراف حفره (دقیقاً جایی که پوست نازک و استخوان برجسته است) چند برابر میشود.
علاوه بر فشار عمودی، ما با نیروی برشی (Shear Force) هم طرفیم. وقتی دریچه باز و بسته میشود، یا وقتی تشکچه متحرک پایین میرود تا لگن جایگزین شود، پوست باسن کشیده میشود. این کشش مویرگها را میبندد و خونرسانی را مختل میکند. بنابراین، ناحیه اطراف حفره لگن در این تختها، “منطقه قرمز” محسوب میشود و نیاز به مراقبت وسواسی دارد.
انتخاب تشک مخصوص (تخم مرغی یا سلولی) برشخورده
بزرگترین اشتباهی که میتوانید مرتکب شوید، استفاده از تشک معمولی یا حتی تشک مواج یکتکه روی تخت لگنخور است. اگر تشک مواج را خودتان با قیچی ببرید، ساختار سلولهای هوا را نابود کردهاید و عملاً آن را به یک تکه پلاستیک بیخاصیت تبدیل میکنید.
برای این تختها، باید حتماً از تشکهای مواج حفرهدار (U-Cut یا O-Cut) استفاده کنید. این تشکها دو ویژگی حیاتی دارند:
- تطبیقپذیری با مکانیزم: در محل حفره لگن، یک قطعه جداشونده دارند که دقیقاً روی دریچه متحرک تخت قرار میگیرد.
- پمپهای هوشمند: فشار هوا در سلولهای اطراف حفره به گونهای تنظیم میشود که لبههای تیز ایجاد نکنند.
اگر بیمار شما کاملاً بیحرکت است (High Risk)، تشکهای تخممرغی ساده (فوم) اصلاً کافی نیستند. باید سراغ تشکهای سلولی (بادی لولهای) بروید. نکته مهم اینجاست: قطعه وسط (که روی دریچه لگن قرار میگیرد) باید همسطح بقیه تشک باشد. اگر این قطعه حتی یک سانتیمتر پایینتر یا بالاتر باشد، مثل یک پله عمل کرده و جریان خون را در آن نقطه قطع میکند.
اهمیت جابجایی بیمار و استفاده صحیح از دریچه تخت
تصور غلط این است: “چون تخت لگن دارد، دیگر نیازی نیست بیمار را زیاد تکان دهیم.” این باور، جاده صافکنِ زخم بستر است.
تخت لگنخور فقط فرآیند دفع را آسان میکند، نه فرآیند گردش خون را. قانون طلایی تغییر پوزیشن (هر ۲ ساعت یکبار) اینجا هم با قدرت پابرجاست، اما با یک تبصره مهم: مدیریت زمان باز بودن دریچه.
دریچه لگن نباید حتی یک دقیقه بیشتر از زمان لازم برای دفع، باز بماند.
چرا؟ چون وقتی حفره باز است، بافت نرم باسن تمایل دارد به سمت پایین (داخل حفره) متورم شود (ادم وریدی). اگر بیمار نیم ساعت در این حالت بماند، مایعات میانبافتی در آن ناحیه جمع شده و پوست مستعد ترکیدن میشود.
یک روتین ایمن:
- قبل از باز کردن دریچه، مطمئن شوید پوست بیمار به ملحفه نچسبیده است.
- بلافاصله پس از اتمام کار و شستشو (که توسط سیستم شستشوی تخت یا دستی انجام میشود)، دریچه را ببندید.
- بعد از بستن دریچه، حتماً با دست چک کنید که تشکچه وسط، کاملاً بالا آمده و با سطح تشک همتراز شده است. مکانیزمهای اهرمی گاهی گیر میکنند و تشکچه را نیمه راه رها میکنند؛ این یعنی خوابیدن روی یک لبه تیز فلزی یا پلاستیکی.
تکنیکهای پوزیشندهی به بیمار روی تختهای لگندار
خوابیدن صاف و طاقباز (Supine) بدترین پوزیشن برای طولانیمدت روی این تختهاست، چون بیشترین فشار را دقیقاً روی ساکروم (محل دریچه) میآورد. هنر پرستاری در اینجا، استفاده از زوایاست.
۱. تکنیک زاویه ۳۰ درجه:
به جای اینکه بیمار را کاملاً به پهلو (۹۰ درجه) بچرخانید که فشار روی استخوان لگن (Trocantor) بیفتد، او را فقط ۳۰ درجه کج کنید و با بالشتکهای فومی حمایت کنید. این کار فشار را از روی ساکروم (و دریچه لگن) برمیدارد و به عضلات گوشتی باسن منتقل میکند.
۲. مدیریت زاویه زیر سر (Head of Bed):
وقتی زیر سر بیمار را بالا میبرید (مثلاً برای غذا دادن)، بدن تمایل دارد به سمت پایین سُر بخورد. در تخت لگنخور، این سُر خوردن فاجعه است، چون پوست باسن روی لبههای مکانیزم لگن کشیده میشود.
- راهکار: قبل از بالا بردن زیر سر، حتماً قسمت زیر زانو (Knee Gatch) را بالا بیاورید تا مثل ترمز عمل کند و مانع لیز خوردن بیمار به سمت پایین شود.
معرفی اکسسوریهای کمکی برای کاهش فشار
گاهی تشک مواج و تغییر پوزیشن کافی نیست، به خصوص برای بیمارانی که پوستشان مثل کاغذ نازک شده است. اینجا باید از زرادخانهی کمکی استفاده کنیم.
- پدهای ژلهای پلیمری: این پدها برخلاف فوم، فشرده نمیشوند و خاصیت سیال دارند. میتوانید تکههای کوچک این پدها را اطراف ناحیه لگن (نه روی دریچه) قرار دهید تا فشار را پخش کنند.
- پوست گوسفند پزشکی (Medical Sheepskin): نه آن مدلهای تزئینی! مدلهای پزشکی تراکم پشم بالایی دارند و هوا را در لابلای الیاف نگه میدارند. استفاده از این زیرانداز روی تخت لگنخور، اصطکاک را به شدت کاهش میدهد و رطوبت را جذب میکند. (رطوبت ناشی از تعریق یا نشتی ادرار، دشمن پوست است).
- هشدار جدی درباره “تیوپهای دوناتی”:
ممکن است وسوسه شوید از بالشتکهای گرد توخالی (مثل تیوب لاستیک) برای زیر باسن بیمار استفاده کنید تا زخم نشود. هرگز این کار را نکنید. این تیوپها جریان خون را در لبههای دایره قطع میکنند و باعث میشوند زخم بستر سریعتر و عمیقتر شکل بگیرد. به جای آن، از بالشتکهای فومی که تمام سطح را پر میکنند استفاده کنید.
سوالات متداول (FAQ)
۱. آیا تخت لگنخور برقی نسبت به مدل مکانیکی در پیشگیری از زخم بستر بهتر است؟
از نظر مکانیزم لگن، تفاوت زیادی ندارند. اما تختهای برقی به دلیل اینکه امکان تغییر پوزیشن (سر و پا) را راحتتر میکنند، پرستار را تشویق میکنند که زودتر پوزیشن بیمار را عوض کند. در مدلهای دستی، به دلیل سختی چرخاندن اهرمها، معمولاً همراهان تنبلی میکنند و این سکون باعث زخم میشود.
۲. اگر بیمار دچار زخم بستر درجه ۱ (قرمزی) شد، باز هم میتوانیم از لگن تخت استفاده کنیم؟
باید بسیار محتاط باشید. اگر قرمزی دقیقاً در محل تماس با دریچه است، استفاده از لگن تخت را موقتاً متوقف کنید و از پوشک استفاده نمایید تا فشار برداشته شود. ادامه فشار روی پوست ملتهب، ظرف ۲۴ ساعت آن را به زخم باز (درجه ۲) تبدیل میکند.
۳. تمیز کردن سیستم لگن چه تاثیری در زخم بستر دارد؟
بسیار زیاد. باکتریهای موجود در ادرار و مدفوع، اگر در درزهای دریچه تخت باقی بمانند، با گرمای بدن بیمار تکثیر شده و باعث عفونت پوست میشوند. پوست عفونی بسیار سریعتر از پوست سالم زخم میشود. سیستم لگن و زیر تشکچه متحرک را باید روزانه ضدعفونی کنید.
نتیجهگیری و توصیه نهایی
تخت لگنخور، عامل زخم بستر نیست؛ بلکه “استفاده ساکن و غیرهوشمندانه” از آن است که به بافت آسیب میزند. این تختها ابزاری عالی برای حفظ بهداشت و کرامت بیمار هستند، اما به شرطی که آن را یک تخت جادویی ندانید که نیاز به مراقبت را حذف میکند.
راز موفقیت در سه کلمه خلاصه میشود: تشک مخصوص حفرهدار، بستن سریع دریچه و خشک نگه داشتن پوست.
به عنوان کسی که سالهاست با دغدغههای نگهداری از بیمار در منزل آشناست، توصیه میکنم همیشه سطح تشکچه وسط را چک کنید. یک برجستگی میلیمتری در مکانیزم تخت، میتواند آغازگر یک زخم سانتیمتری باشد. هوشیار باشید و به پوست بیمار “گوش دهید”؛ هر لکه قرمزی، فریاد کمکی است که باید جدی گرفته شود.